czwartek, 23 sierpień 2018 11:42

Szukając śladów cudu

Napisane przez Adam Gąsior
Obchody rocznicy Bitwy Warszawskiej 1920 Obchody rocznicy Bitwy Warszawskiej 1920 J. A. Kwiatkowski

W roku 100. rocznicy odzyskania Niepodległości przez Polskę, Szlak Bitwy Warszawskiej 1920 będzie szczególnie popularny. Niecałe dwa lata pod 11 listopada 1918 roku, Polacy musieli stanąć do obrony przed tradycyjnym i strasznym przeciwnikiem Rosją – tym razem bolszewicką. Co więcej, broniliśmy nie tylko Polski, ale i całej Europy.

Brytyjski polityk i dyplomata Edgar D’Abernon uznał Bitwę Warszawską za 18. przełomową bitwę w dziejach świata. Trzy dni sierpnia 1920 były przełomem – polska armia odepchnęła Rosjan spod Warszawy i zażegnała niebezpieczeństwo na kilkanaście lat. Warszawa, od której nazwę wzięła bitwa, jest jak zwykle w przypadku wypraw po Mazowszu, najlepszą bazą wypadową. Zwłaszcza, że do najważniejszych miejsc na szlaku mamy stąd naprawdę blisko.

Powstrzymany marsz bolszewików

Niecałe 20 kilometrów dzieliło Rosjan od Warszawy. 14 sierpnia 1920 roku pod Ossowem zostali powstrzymani. To tutaj niezwykle dzielnie bronili swoich pozycji, a potem kontratakowali młodzi ochotnicy, w tym harcerze i młodzież szkolna. Tutaj zginął ksiądz Ignacy Skorupka. W samym Ossowie księdza upamiętnia szkoła jego imienia, pomnik przed szkołą, obelisk przy chacie, do której zniesiono z pola walki ciało i krzyż stojący w miejscu śmierci. Inny rewniany krzyż wskazuje miejsce, do którego doszli Rosjanie.

 cmentarz ossow szlak bitwy warszawskiej

Część młodych poległych (około 50) w okolicy pochowano na Cmentarzu Poległych w dziewięciu mogiłach. Na obelisku widnieje napis: „14 sierpnia 1920 r. siedemkroć odpieraliśmy hordy bolszewickie i tu padliśmy u wrót stolicy a wróg odstąpił...” Przed cmentarzem – kolejny pomnik: generała Józefa Hallera. A tuż obok kaplica mieszcząca kopię obrazu Jerzego Kossaka „Cud nad Wisłą”, ukazującego walki w Ossowie (z uchwyconym momentem szturmu Polaków i sylwetką księdza Skorupki). Ksiądz Skorupka jest także bohaterem fresku Manueli Kornackiej. Wnętrze kaplicy to mini-muzeum: znajdują się tutaj fotografie, listy i życiorysy żołnierzy walczących w bitwie.

Centrum Informacji Turystyczno-Historycznej, prowadzone przez Samorządową Instytucję Kultury „Park Kulturowy – Ossów Wrota Bitwy Warszawskiej 1920 roku”, to nowoczesny pawilon, w którym urządzono multimedialną wystawę poświęconą Bitwie Warszawskiej. Jest tutaj dotykowy infokiosk, kabiny, w których możemy posłuchać nagrań uczestników zwycięstwa z 1920 roku, możemy też obejrzeć 40-minutowy film „Zwycięstwo 1920”, składający się z wypowiedzi autorytetów w dziedzinie historii, osobistości świata filmu i członków rodziny ks. Ignacego Skorupki.

Najcięższe walki

Jeszcze 13 sierpnia Rosjanie dwukrotnie atakowali Radzymin, za drugim razem zdobyli go. Dzień po kontrataku Polacy odbili Radzymin, ale Rosjanie szybko go znowu zdobyli. Od mostu na Wiśle dzieliło ich już tylko 15 km.

 bitwa warszawska rekonstrukcja

Radzymin został odbity przez Polaków 15 sierpnia, a dzień później od Radzymina wyszło kolejne natarcie odpychające ostatecznie Rosjan. Najważniejszym miejscem upamiętniającym Bitwę Warszawską jest cmentarz żołnierzy 1920.

W punkcie centralnym znajduje się kaplica z obrazem Matki Boskiej Ostrobramskiej. W kaplicy umieszczono urny z ziemią z Katynia i z cmentarzy żołnierzy polskich z 1920 roku w Grodnie, Nowogródku i Wołkowysku. Na ścianach wiszą cztery tablice poświęcone pamięci poległych żołnierzy i ludności cywilnej oraz dwie tablice epitafijne. Na małym ołtarzyku stoi zdjęcie papieża pogrążonego w modlitwie.

Na cmentarzu znajdują się Bratnia mogiła i Bratnia mogiła bohaterów, w których spoczywają żołnierze, którzy zginęli w walkach na ulicach Radzymina oraz polach Cegielni, Słupna, Ryni, Wólki Radzymińskiej, Beniaminowa, Aleksandrowa, Mokrego, Helenowa, Ciemnego, Jankowa, Nowego, Czarnej, Wiktorowa, Dybowa, Łosia, Rudy, Zawad, Dąbkowizny i nad rzeką Rządzą.

Z kolei w Bratniej mogile 127 żołnierzy i mogile 28. i 29. Pułku strzelców kaniowskich leżą polegli w bojach o niepodległość pod Radzyminem, Nieporętem i Mokrem. Obok leżą żołnierze 30. pułku strzelców kaniowskich.

Drogę Golgoty poprowadzono z cmentarza do kościoła. Znaczą ją krzyże w kształcie najwyższego odznaczenia wojskowego – krzyża Virtuti Militari. Wśród nich pomnik poświęcony kolejarzom, którzy podczas bitwy przewozili żołnierzy i zaopatrzenie na linię frontu, a także transportowali rannych żołnierzy do polowych szpitali w Pustelniku i Markach.

Niezdobyta twierdza

Podczas Bitwy Warszawskiej twierdza Modlin stanowiła ważny punkt obronny 5 Armii. Na początku sierpnia 1920 r. na terenie twierdzy przystąpiono do formowania Dywizji Ochotniczej. 13 i 14 sierpnia toczyły się tu zacięte walki, szczególnie w rejonie grupy fortowej „Gosławice”, gdzie bolszewikom udało się opanować na kilkanaście godzin jeden z fortów. Obecnie twierdzę Modlin można zwiedzać z przewodnikiem lub bez. Niektóre obiekty można oglądać z zewnątrz, do niektórych można wejść. Wielu gości jeździ po terenie twierdzy na rowerach, wzdłuż najdłuższych koszar w Europie prowadzi ścieżka.

 modlin bitwa warszawska

A co warto zobaczyć? Dla miłośników architektury militarnej i historii Modlin to raj. Możemy tutaj obejrzeć Redutę Napoleona, budowlę zaprojektowaną przez cesarza, filary arkadowe murowane z cegły prowadzące do Bramy Dąbrowskiego, Bramę Poniatowskiego, okrągłą działobitnię Dehna, wieżę tatarską (punkt widokowy). Po drugiej stronie widać znany z plenerów filmowych (choćby z „Pana Tadeusza”) wielki spichlerz zbożowy.

Miasto niezłomne

Próbę zdobycia Płocka Rosjanie podjęli 18 sierpnia 1920 roku. Udało im się opanować część miasta. W obronie reszty czynny udział wzięła ludność cywilna, policjanci, harcerze. Wybudowane przez nich barykady (34) powstrzymały na tyle skutecznie bolszewików, że przybyły na pomoc nad ranem następnego dnia pułk Strzelców Podhalańskich wyrzucił ich z miasta. 10 kwietnia 1921 r. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski odznaczył Płock Krzyżem Walecznych. Przy okazji powiedział: „Za zachowanie męstwa i siły woli w ciężkich i nadzwyczajnych okolicznościach, w jakich znalazło się miasto, za męstwo i waleczność – mianuję miasto Płock Kawalerem Krzyża Walecznych.”

Najważniejszym punktem przypominającym o roku 1920 jest ówczesny budynek odwachu, a obecnie siedziba Oddziału Miejskiego PTTK. Z tego budynku broniono dostępu do mostu
na Wiśle. Przed budynkiem znajduje się pomnik Nieznanego Żołnierza. Odsłonięto go w 1966 roku. Zastąpił ten zniszczony w 1945 roku. Tablicę i granitowy cokół z orłem zaprojektował Stanisław Lisowski. Napis na tablicy brzmi: „Bohaterom poległym o wolność Ojczyzny”. Z tego miejsca świetnie widać ulicę Mostową, na której w 1920 roku stanęła jedna ze wspomnianych barykad.

 plock szlak bitwy warszawskiej

Przy okazji pobytu w Płocku warto odwiedzić nie tylko zabytki sakralne, ale i Muzeum Mazowieckie z liczącą prawie sześć tysięcy eksponatów imponującą kolekcją secesyjną.
Jest tu wszystko: obrazy, grafiki, ozdoby i patery ze srebra, wszelkiego rodzaju ceramika, meble, stroje, biżuteria, rzeźby, plakaty.

Największe fabryki, domy mody, najwięksi artyści są autorami lub producentami dzieł zgromadzonych w muzeum. Możemy zobaczyć również, jak wyglądało mieszkanie secesyjne – salon, jadalnia, sypialnia. Zgromadzono nie tylko oryginalne meble, ale i przedmioty codziennego użytku (m.in. nocnik, szufelki, imbryk, dzbanki). Muzeum Mazowieckie w Płocku mieści się w trzypiętrowej secesyjnej kamienicy przy ul. Tumskiej. To najstarsze polskie muzeum publiczne powstało w 1821 r. z inicjatywy członków Towarzystwa Naukowego w Płocku.

Małe Borkowo o dużym znaczeniu

Rosjanie zaatakowali Polaków w Borkowie 14 sierpnia 1920. Chcieli tutaj przerwać nasz front i sforsować Wkrę. Krwawe walki toczyły się do 15 sierpnia. Mimo ośmiu natarć na linii Zawady – Borkowo, Rosjanom nie udało się przekroczyć rzeki Wkry. 16 sierpnia polskie jednostki przeszły na wschodni brzeg rzeki i rozpoczęły ofensywę w kierunku Nasielska i Pułtuska, zmuszając wroga do odwrotu.

Te dni chwały upamiętnia pomnik – dwa głazy i metalowy krzyż. Około 150 metrów na południe od pomnika (w miejscu zwanym potocznie Stary Most) przetrwały pozostałości przyczółka mostu, o który toczyły się główne walki. Największą atrakcją Borkowa są organizowane corocznie w pierwszą sobotę po 15 sierpnia rekonstrukcje historyczne epizodów bitwy.

Sławna plebania

Plebanię w Wyszkowie upamiętnił w swoim opowiadaniu „Na probostwie w Wyszkowie” Stefan Żeromski. Opisał on pobyt członków Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski: Juliana Marchlewskiego, Feliksa Dzierżyńskiego i Feliksa Kona, szykujących się do przejęcia władzy. Byli tutaj 15 sierpnia, ale ich marzenie nie spełniło się. Uciekli wraz z wycofującą się błyskawicznie armią. Obecnie w dawnej plebanii (znajduje się przy kościele św. Idziego) możemy zobaczyć mini-wystawę – fotografie, dokumenty związane z 1920 rokiem.

Z wizytą u marszałka

Dworek Milusin, willa Otradno (tzw. Drewniak), w której Piłsudscy mieszkali w latach 1921–1923, willa Bzów (tzw. Adiutantówka) i ogród tworzą kompleks w Sulejówku. Sulejówek – Muzeum zostało założone w 2008 roku przez Fundację Rodziny Józefa Piłsudskiego i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dworek Milusin, gdzie Józef Piłsudski mieszkał wraz z rodziną w latach 1923–1926, był darem oficerów legionowych dla Marszałka

Obecnie mieści muzeum biograficzne ze stałą ekspozycją „Co pamięta Milusin”. Tuż obok możemy zobaczyć pomnik Józefa Piłsudskiego noszący nazwę „Lekcja historii”. Marszałek oparty o szablę siedzi na ławce, młodsza córka – Jadwiga bawi się samolocikiem (podczas II wojny światowej jako jedna z trzech Polek pełniła służbę w Air Transport Auxiliary w Wielkiej Brytanii jako pilot rozprowadzający). Obok ławki stoi, z lalką w ramionach, druga córka Marszałka – Wanda.

Obok znajduje się kopiec, a na nim głaz z napisem: „Józef Piłsudski i współtwórcy Niepodległej: Jędrzej Moraczewski, Ignacy Paderewski, Stanisław Grabski, Maciej Rataj umiłowali Sulejówek. Wdzięczni mieszkańcy 1918–1988”. Powstał z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sulejówka w 1988 r. dla upamiętnienia 70. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości.

Szlak Bitwy Warszawskiej:

Ossów
Radzymin
Twierdza Modlin
Zakroczym
Błock
Borkowo
Nasielsk
Mińsk Mazowiecki
Wyszków
Serock