piątek, 03 sierpień 2018 12:02

Mazowsze śladami żydowskiego dziedzictwa

Napisane przez MROT
POLIN w Warszawie POLIN w Warszawie archiwum UMWM

Wędrując po Mazowszu warto odkryć ślady żydowskiego dziedzictwa, a są to nie tylko ślady zagłady, ale przede wszystkim spuścizna świadcząca o współistnieniu dwóch narodów. Przez całe wieki w widoczny sposób odcisnął się ogromny wkład społeczności żydowskiej w życie gospodarcze, społeczne i kulturalne państwa polskiego, co jak w soczewce odbija się właśnie na Mazowszu.

Początki obecności Żydów na Mazowszu sięgają XI-XII w. Wtedy na ziemie polskie w ramach akcji osadniczej zaczęli przybywać imigranci żydowscy. Znaleźli tu dogodne warunki rozwoju i spotkali się z tolerancją religijną. Pierwsi żydowscy osadnicy pojawili się w Płocku w II połowie XI w. Z upływem czasu było ich na ziemi mazowieckiej coraz więcej. Dobre przyjęcie kupców i rzemieślników żydowskich przez Kazimierza Wielkiego i królewska opieka nad nimi kontrastowały z pogromami na Śląsku i w Europie Zachodniej.

Potem przez kolejne stulecia, mimo różnych kolei losu, aż do wybuchu II wojny światowej, społeczność żydowska miała na Mazowszu, podobnie jak w całej Polsce, dobre warunki do rozwoju gospodarczego, społecznego, kulturalnego i religijnego, przez co trwale wpisała się w pejzaż regionu, w rozwój handlu, rzemiosła i komunikacji. Po odzyskaniu przez państwo polskie niepodległości ludność żydowska była najliczniejszą na Mazowszu mniejszością narodowościowo-wyznaniową.

Choć II wojna światowa położyła kres twórczej koegzystencji Żydów, to na Mazowszu przetrwała część ich spuścizny, świadczącej wielkim wkładzie tej społeczności w historię Polski.

Jedyny taki teatr

Zwiedzanie żydowskiej Warszawy najlepiej zacząć od cmentarza żydowskiego przy ul. Okopowej, który jest miejscem pochówku wielu wybitnych osób, które na trwałe zapisały się w historii Warszawy oraz historii Polski.

Warszawa może też poszczycić się jedynym w Polsce i jednym z dwóch w Europie teatrów, gdzie wystawia się sztuki w języku jidysz. Teatr Żydowski (obecnie na Senatorskiej) nosi imię Estery Rachel i Idy Kamińskich, wybitnych aktorek żydowskich, które zyskały sławę w kraju i za granicą.

festiwal singera1

Warto też wspomnieć o Muzeum Pragi, gdzie znajdował się dawny żydowski dom modlitwy, na ścianach sal modlitw zachowały się fragmenty malowideł przedstawiające Żydów modlących się pod Ścianą Płaczu w Jerozolimie i Grób Racheli w Betlejem.

Azyl w ZOO

Nieopodal, w warszawskim ZOO, jest Willa Żabińskich, która zawdzięcza swoją popularność filmowi „Azyl”, który ukazał, jak w czasie II wojny światowej w ogrodzie zoologicznym
oraz w swoim domu państwo Żabińscy ukrywali uciekinierów z getta, dając im szansę na przeżycie.

Żydowską Warszawę najlepiej odkrywać spacerując w zadumie. Pierwszy spacer to trasa śladami getta, gdzie w 1940 roku na powierzchni 3 km2 naziści stłoczyli i odgrodzili od świata trzymetrowym murem ok. 450 tys. Żydów, których czekała śmierć. Po powstaniu w 1943 roku i wywiezieniu ostatnich mieszkańców do obozu zagłady w Treblince, hitlerowcy wyburzyli obiekty na terenie getta, jednak jego ślady przetrwały do dziś.

Są to m.in.: 22 tablice pamiątkowe płyty pokazujące granice dzielnicy oraz fragmenty murów m.in. przy ulicach Złotej 62, Siennej 55 oraz Waliców 11.

Wspomnienie dawnego życia

Drugi spacer wiedzie do POLIN oraz Umschagplatz i przez Trakt Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów 1940–1943. Ważnym elementem tej trasy jest Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, instytucja kultury, która ukazuje 1000 lat historii Żydów w Polsce – od średniowiecza, aż po współczesność. Drugim – Pomnik Bohaterów Getta Warszawskiego oraz Umschagplatz, gdzie znajdowała się niegdysiejsza rampa kolejowa, która była miejscem grupowania Żydów z warszawskiego getta przed transportem do obozów zagłady, w tym do Treblinki.

festiwal singera2 fot Nicholas Dominic Talvola

Trzeci spacer to ulica Próżna i plac Grzybowski. W XIX stuleciu były to tętniące życiem handlowo-mieszkalne kwartały zamieszkane w większości przez Żydów. Warto odwiedzić to miejsce na przełomie sierpnia i września podczas Festiwalu Warszawa Singera – na murach budynków pojawiają się wtedy szyldy starych sklepików, na ulicach wyrastają kolorowe stragany, słychać klezmerską muzykę. Na placu Grzybowskim stoi Kościół Wszystkich Świętych, w którym udzielono schronienia wielu ukrywającym się Żydom. Z placu Grzybowskiego niedaleko już do Synagogi im. Małżonków Nożyków – jedynej ocalałej bożnicy, powstałej w 1902 r.

Mazowieckie ślady

Wyjeżdżając z Warszawy w kierunku południowym warto odwiedzić Górę Kalwarię. Pierwsi osadnicy żydowscy zamieszkali tu w roku 1802. Do połowy XIX w. wznieśli oni m.in. bet ha-midrasz i synagogę, sprowadziła się tu również dynastia cadyków rodu Alterów. Do dziś przetrwał kirkut przy ul. Kalwaryjskiej z ponad 130 nagrobkami, dawna synagoga przy ulicy Pijarskiej, dom modlitwy oraz dom cadyka.

Dalej na południe leży Mszczonów, gdzie gmina żydowska powstała około 1763 roku, a społeczność żydowska trudniła się przede wszystkim prowadzeniem karczm, handlem oraz rzemiosłem. Do najcenniejszych zabytków, obok mykwy i zbiorów Izby Pamięci, należy kirkut zlokalizowany przy trasie Warszawa-Katowice.

Kolejne miejsce – Przysucha może pochwalić się synagogą wybudowaną w latach 1774 – 1777, która przed wojną nosiła przydomek „wspaniałej”. Choć powojenne renowacje nie wróciły jej minionego blasku, to we wnętrzach podziwiać można pozostałości dawnego wystroju – polichromie, ornamenty, freski z hebrajskimi inskrypcjami oraz kolumny z gryfami.

Ekonomiczne centrum 

Jadąc dalej trafimy do Radomia. Wiek XIX był okresem najintensywniejszego rozwoju ekonomicznego tutejszej społeczności żydowskiej. W centrum miasta swoje kamienice mieli bankierzy, zamożni kupcy, prawnicy i lekarze. Dziś w miejscu dawnej synagogi przy ul. Bożniczej znajduje się pomnik ku pamięci radomskich Żydów.

Na uwagę zasługuje również odrestaurowany, rozległy kirkut przy ul. Towarowej oraz dawny Przytułek dla Starców Wyznania Mojżeszowego przy ul. Warszawskiej.

Po prawej stronie Wisły leży Otwock, który w połowie XIX wieku był popularnym wśród warszawiaków ośrodkiem uzdrowiskowo-wypoczynkowym. Budowa linii kolejowej, tzw. Nadwiślańskiej Drogi Żelaznej, przez żydowskiego przedsiębiorcę Leopolda Kronenberga stała się początkiem prawdziwego rozkwitu miasta. Do dziś zachowało się tu wiele zabytków kultury żydowskiej: kamień pamięci przy ul. Reymonta, kirkut z ponad 900 macewami, Sanatorium Żydowskiego Towarzystwa Przeciwgruźliczego Brijus, dawne Uzdrowisko Abrama Gurewicza oraz liczne rezydencje willowe.

Ojczyzna Ben Guriona

Na północ od Warszawy koniecznie trzeba zawitać do Płońska, który swoją sławę zawdzięcza urodzonemu tutaj Dawidowi Ben Gurionowi, twórcy niepodległego państwa Izrael. Pamięć o nim przywołuje tablica na ścianie kamienicy w Rynku.

muzeum zydow mazowieckich1

Dalej na północ leży Płock, gdzie trzeba odwiedzić Małą Synagogę (tzw. Bożnicę), mieszczącą Muzeum Żydów Mazowieckich. To dwukondygnacyjny, murowany budynek w stylu klasycystycznym. Warto wiedzieć, że to jedna z nielicznych zachowanych synagog na terenie Mazowsza. 15 marca 2013 otwarto tu Muzeum Żydów Mazowieckich, działające w strukturach Muzeum Mazowieckiego w Płocku.

Świadkowie Zagłady

Muzeum ukazuje historię osadnictwa żydowskiego na ziemiach polskich. W sali głównej prezentowane są – w multimedialnej formie – elementy kultury Żydów w Polsce (kulinaria, muzyka, święta, obyczaje, architektura). Muzeum podzielono na trzy części: przedsionek, pomieszczenie Holokaust i salę główną.

muzeum zydow mazowieckich2

Przedsionek to prezentacja historii Żydów na Mazowszu. Holokaust – ta część to głównie wspomnienia Symchy Gutermana, świadka zagłady świata płockich Żydów, uzupełnione fotografiami. Sala Główna to największa duma placówki – dzięki multimedialnej formie ekspozycji możemy zapoznać się z kulturą Żydów w Polsce, ich zwyczajami, kuchnia, muzyką.

Muzeum nie ogranicza się do wystaw. Prowadzi bardzo aktywną działalność edukacyjną, artystyczną. Często jest gospodarzem i organizatorem koncertów, spektakli teatralnych, pokazów slajdów, ale i degustacji potraw z kuchni żydowskiej.

 muzeum zydow mazowieckich3

Kolejne obowiązkowe miejsce to Muzeum Walki i Męczeństwa Treblinka. Obejmuje byłe tereny: Obozu Zagłady, Karnego Obozu Pracy, kopalni żwiru, Miejsca Straceń i tzw. „Czarną Drogę”. Symboliczny cmentarz tworzy 17 000 głazów z centralnym pomnikiem. Wszystkie te elementy składają się na przejmujący obraz – wspomnienie miejsca, w którym naziści pozbawili życia 800 tys. ludzi.

Wędrując po Mazowszu warto odkryć je również poprzez pryzmat żydowskiego dziedzictwa, które posiada ogromne walory historyczne, a przede wszystkim przybliża wyjątkowe bogactwo kultury i tradycji polskich Żydów.

treblinka